در تاریکی شب، وقتی ذهن از خواب نیمه‌بیدار می‌شود و بدن در سکوتی فلج فرو می‌رود، موجودی نامرئی بر سینه‌ی انسان می‌نشیند؛ نفَس را تنگ می‌کند و حرکات را می‌رباید. این لحظه‌ی وحشت‌زده که در فرهنگ عامه به آن بختک می‌گویند، قرن‌هاست که انسان‌ها را درگیر خود کرده است. 

بختک چیست؟

بختک که در زبان علمی فلج خواب (Sleep Paralysis) نامیده می‌شود، حالتی از اختلال در چرخه‌ی خواب است که معمولاً هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن اتفاق می‌افتد. در این وضعیت، مغز بیدار است اما بدن هنوز در حالت فلج خواب باقی مانده است. این یعنی:

• فرد کاملاً آگاه است ولی نمی‌تواند حرکت کند یا صحبت کند.
• ممکن است توهماتی دیداری یا شنیداری تجربه کند، مثل حس حضور یک موجود یا سایه در اتاق.
• احساس فشار روی قفسه‌ی سینه، یا حتی حس خفگی، رایج است.

 

علم پشت بختک: توهم شبانه یا اختلال عصبی؟

از دیدگاه علمی، بختک یا فلج خواب ناشی از اختلال در گذار مغز میان مراحل مختلف خواب است، به‌ویژه خواب REM (مرحله‌ای که در آن رویا می‌بینیم). در این مرحله، بدن به‌طور طبیعی فلج می‌شود تا از انجام حرکات ناخواسته هنگام رویا جلوگیری شود. اما گاهی مغز زودتر از بدن بیدار می‌شود، و همین ناهماهنگی باعث می‌شود فرد بیدار شود در حالی که بدن هنوز در وضعیت فلج باقی مانده است. این حالت گاهی با توهم‌های دیداری، شنیداری یا لمسی همراه است که حاصل فعالیت شدید بخش‌هایی از مغز مانند آمیگدال (مرکز ترس) است. بنابراین، بختک نه از نیروهای ماورایی، بلکه از عملکرد پیچیده‌ی مغز سرچشمه می‌گیرد. 

چرا گاهی در خواب نمی‌توانیم حرکت کنیم؟

فلج موقتی عضلات در خواب، بخشی طبیعی از فرآیند خواب REM است؛ مرحله‌ای که مغز فعال می‌شود اما بدن برای جلوگیری از انجام حرکات خطرناک یا ناخواسته به حالت سکون می‌رود. با این حال، گاهی این فلج به اشتباه به هنگام بیداری ادامه می‌یابد، به‌خصوص اگر خواب دچار اختلال شده باشد یا فرد در حال تجربه‌ی استرس و اضطراب شدید باشد. عواملی مثل بی‌خوابی، خوابیدن به پشت، مصرف مواد محرک یا حتی تغییرات ناگهانی در برنامه‌ی خواب می‌توانند باعث شوند که مغز هوشیار شود ولی بدن هنوز در آن "قفل‌شدگی" باقی بماند. در این لحظه است که حس گیر افتادن، ناتوانی در حرکت، و حتی ترس شدید به سراغ فرد می‌آید.